admin

Sep 052014
 

Thử Bắc Một Nhịp Cầu Đi Tới Nhạc Kịch Tây-Phương

Làn-điệu (“aria”) Vi Ravviso, O Luoghi Ameni, trích hồi thứ nhất vở “opera” La Sonnambula «Mộng-Trung Thiếu-Nữ» của Vincenzo Bellini. 

Mây Hàng: mây ở núi Thái-Hàng (太行山 Tàiháng Shān), điển-cố chỉ lòng mong nhớ cha mẹ, sau này chuyển thành lòng luyến-tưởng quê-hương, nguyên-văn trích từ bộ Cu Đường-Thư quyển 89 (舊唐書/89) về Địch Nhân-Kiệt 狄仁傑 (630 – 700) ( Rénjié) như sau: 

(工部尚書閻立本)薦授並州都督府法曹。其親在河陽別業,仁傑赴並州,登太行山,南望見白雲孤飛,謂左右曰:“吾親所居,在此雲下。”瞻望佇立久之,雲移乃行。 

PHIÊN ÂM: (Công bộ Thượng-Thư Diêm Lập-Bổn) tiến thụ Tịnh châu đô đốc phủ pháp tào. Kỳ thân tại Hà Dương biệt nghiệp, Nhân-Kiệt phó Tịnh châu, đăng Thái-Hàng sơn, nam vọng kiến bạch vân cô phi, vị tả hữu viết: “Ngô thân sở cư, tại thử vân hạ.” Chiêm vọng trữ lập cữu chi, vân di nhi hành. 

DỊCH NGHĨA: (Quan Công-bộ Thượng-Thư là Diêm Lập-Bổn) tiến-cử cho Địch Nhân-Kiệt một chân làm pháp-tào tại phủ đô-đốc ở Tịnh-châu. Cha mẹ Nhân-Kiệt vẫn mưu-sinh ở Hà-Dương, Nhân-Kiệt phó-nhậm Tịnh-châu rồi, lên núi Thái-Hàng, ngóng về phương Nam thấy mấy trắng bay lẻ-loi, bảo hai bên rằng: “Nhà cha mẹ ta ở dưới mây này.” Mong ngắm đứng sững suốt giờ lâu, mây rời đi rồi mới chịu nhấc chân tiếp-tục cuộc chơi núi. 

CHÚ-THÍCH: 

 Tịnh châu (大同 Bìngzhōu): đơn-vị hành-chính cổ ở Trung-quốc, địa-phận nằm ở khoảng hai thành-phố Thái-Nguyên (太原 Tàiyuán) và Đại-Đồng (大同 Dàtóng) của tỉnh Sơn-Tây (山西 Shānxī), cộng thêm thành-phố Bảo-Định (保定 Bǎodìng) của tỉnh Hà-Bắc (河北 Héběi) ngày nay. 

 Hà-Dương (大同 Héyáng): đơn-vị hành-chính cổ ở Trung-quốc, địa-phận nằm ở thành-phố Tiên-Đô (仙都 Xiāndū) của tỉnh Chiết-Giang (浙江 Zhéjiāng) ngày nay. 

Nhân tiện xin mạn phép Lưu Ý một điều khá rắc-rối, dù thoạt nhìn có vẻ đơn-giản: Đừng nên theo Bắc-Kinh tự tiện đổi chính-tả chữ Kiệt  trong tên Địch Nhân-Kiệt 狄仁傑thành dạng . Tên người, theo một nguyên-tắc bình-đẳng và dân-chủ của phương Tây mà chúng tôi cảm thấy hữu-lý, ở nguyên-ngữ mỗi tiếng, nên viết theo dạng chính-tả mà bản-thân người ấy đã chấp-nhận, cho dù có sai chính-tả toàn-quốc đi chăng nữa. Vì vậy, cải-cách đơn-giản-hoá mặt chữ ở Trung-quốc không nên áp-dụng vô-tội-vạ cho họ Địch. 

Tiếp-tục mạch chuyện “mọi thứ chúng ta hằng đinh-ninh đơn-giản đều phức-tạp hơn chúng ta ngờ”, xin chú-ý là nguyên-tắc này chỉ dùng được khi đang còn ở nguyên-ngữ và khi vẫn đang cùng một hệ-thống chữ, cả thảy hai điều-kiện cần và đủ, chứ nếu đã đổi điều-kiện thứ nhất (muốn mang viết thành phiên âm hoặc dịch nghĩa ở các ngôn-ngữ khác), hoặc đã đổi điều-kiện thứ nhì (định chuyển sang các hình-thái mẫu-tự khác), thì nguyên-tắc này dĩ-nhiên sẽ vô-sở-dụng (irrelevant), vì dạng-thức chính-tả ấy lúc bấy giờ sẽ phải tuân-thủ các nguyên-tắc ngữ-âm của hệ-thống đích (target systems) kia. Xin cử trường-hợp danh-xưng của tất cả các nhân-vật Việt-Nam trước thế-kỷ XIX hiện đang viết thành chữ Quốc-ngữ của Alexandre de Rhodes chẳng hạn: 莫挺 -> Mạc Đĩnh-Chi. 

Tuy cả Địch Nhân-Kiệt 狄仁傑 lẫn 莫挺 Mạc Đĩnh-Chi nếu sống lại đều không ai nhận ra tên mình, nhưng hai trường-hợp này vẫn hoàn-toàn khác nhau, vì mỗi cái ứng vào thay đổi một điều-kiện khác: ở Trung-quốc hiện-đại vẫn chưa đổi nguyên-tắc chính đằng sau chữ viết, chỉ cải-hoá một mức nhỏ để tiện việc nhớ chữ hơn, trong khi Việt-Nam hiện-đại lại từng đi qua một cải-cách đảo-lộn và sâu rộng, nó khiến người trí-thức ngày nay không thể tự đọc thẳng vào lấy một trang giấy nào của tiền-nhân, và tiền-nhân nếu vẫn đang tồn-tại ở một thế-giới khói hương nào đó chắc cũng không đọc thẳng ngay vào được những điều hậu-nhân đang viết.

Đáng chú ý (theo ý chúng tôi), theo chỗ kiểm-nghiệm lại thử, ngoại-trừ hai trường-hợp hãn-hữu là hai nước Việt-Nam và Turkey (Turkey, sử Tàu cổ phiên âm là Đột-Quyết 突厥 Tújué), kỳ-dư trên thế-giới, thường khi đã xưng văn-hiến thì không thấy ai đổi chữ sau khi định hình xong văn-hoá viết, còn nếu đã ít nhất một lần đổi chữ hoặc chuyển sang hệ-thống ký-âm khác thì không thấy tự xưng văn-hiến gì (nhấn mạnh: văn-hiến khác với văn-hoá, tự xưng văn-hiến và có văn-hoá là hai khái-niệm khác nhau, thể-hiện rõ nhất ở 90% các bậc thương-gia đại-phú ngày nay ở Trung-quốc). Anh, Pháp, Đức, Ý, Hy-Lạp, Tiệp-Khắc, Nga, Nhật, Triều-Tiên, Trung-quốc, Uyghur, Ả-Rập, dăm bảy nền văn-hoá Ấn-Độ, Miến, Môn, Thái, Lào, v.v…; so sánh với Phi, Mã, Kazakh, Uzbek, thổ-dân khắp nơi v.v… Điều này hình như nên chú ý, theo chỗ thiển-kiến ở đây. Nếu vạn-nhất có ai thấy không cần, thì cũng không sao, cứ giữ bất-đồng ý-kiến. Đã là dân-chủ đa-nguyên, mong đừng vì bất-đồng quan-điểm mà sinh nghi-kỵ thiện-chí hoặc sinh thịnh-nộ thất-thiền-tâm.

Trên đây là những ghi-nhận cố-gắng phát biểu ở mức độ hoàn-toàn trung-tính (neutral), mọi suy-luận mang tính ý-thức-hệ có thể diễn dịch từ các dữ-kiện thực-tiễn này (facts) xin nhường cho bậc thức-giả gần xa duyệt-lãm. Ở đây chỉ cố thu gom góp dữ-liệu, và đăng-tải để giúp mọi người đỡ tốn thời-gian thu-thập trong thời-đại quá bận rộn này mà thôi. Chẳng tự thấy có gì đáng khen, song cũng chẳng tự thấy có gì đáng trách, do đó mọi thị-phi nếu có, xin phép không can-dự, và những mong-mỏi sẽ không bị vu oan điều gì.

Bật nút "CC" ở góc tay phải ngay dưới video và chọn "Vietnamese".

Bật nút “CC” ở góc tay phải ngay dưới video và chọn “Vietnamese”.


 Posted by at 3:49 pm